Purépecha. Diccionario Purépecha - Español
| Purépecha | Español |
| Purépecha | Español |
|---|---|
| achaati [achäti] | hombre |
| ajusï [ajusÔ] | ajo |
| akamba | maguey |
| akuitsi | víbora, culebra, serpiente |
| amanhejchakua [ama‚ejchakua] | fruta, antojitos |
| amatsï [amatsÄ] | tejón |
| ambajtsïkuni [ambajtsÄkuni] | peinar |
| ambajtsïtakua [ambajtsÄtakua] | peine, escobetilla |
| ambakerani | limpiar, pelar |
| ambakerantani | sanarlo |
| ambakiti | bueno |
| ambamandini | amanecer, esclarecer |
| ambarhini [ambaÌini] | limpiar, labrar (madera o piedra) |
| ambe enga erokani jarhajka [ambe e‚ga erokani jaÌajka] | esperanza |
| ambe enga no mitinhajka [ambe e‚ga no miti‚ajka] | misterio |
| ambokuta | calle |
| anchikuarhini [anchikuaÌini] | trabajar |
| anchikuarhiri [anchikuaÌiri] | trabajador |
| anchikuarhita [anchikuaÌita] | trabajo |
| anchperata | mandado |
| andajpinuni | nacer |
| andanguni [anda‚guni] | alcanzar, alcanzarlo |
| andangutani [anda‚gutani] | acabalar, completar |
| andarhiterani [andaÌiterani] | arrimar, acercar |
| anhajtarhakua [a‚ajtaÌakua] | cadera |
| anhanchakua [a‚anchakua] | pescuezo, cuello |
| anhanhikua [a‚a‚ikua] | bata, camisa, vestido |
| anhaparhakua [a‚apaÌakua] | espinazo |
| anhatapu [a‚atapu] | árbol |
| anhaxurhini [a‚ašuÌini] | pararse |
| anhejchakuarhini [a‚ejchakuaÌini] | antojarse |
| antsijkuni | estirar |
| antsikuni | arrastrar |
| antsitani | jalar |
| aparhikuarhini [apaÌikuaÌini] | hacer calor |
| aparhini [apaÌini] | tener calor, sudar, quemarse |
| apeenda [apënda] | jilote |
| apopu | chayote |
| arhakuni [aÌakuni] | rajar |
| arhani [aÌani] | comer, tragar, tomar |
| arhíjperani [aÌíjperani] | disputar, reñir |
| arhijtsïkpini [aÌijtsÄkpini] | predicar |
| arhini [aÌini] | decirle |
| arhintani [aÌintani] | leer |
| arhirukuni [aÌirukuni] | atajar |
| arho [aÌo] | rastrojo |
| arhukuni [aÌukuni] | repartir, dividir, partir |
| aspiti | sabroso |
| atajpini | golpear, pegar (a una persona) |
| atani | pegar, golpear, lastimar |
| atantani | pintar |
| atarantani | vender |
| atarhini [ataÌini] | embarrar, untar |
| atarhukuni [ataÌukuni] | atajar, embarrarle (de alguna cosa en las narices) |
| atsïkuarhini [atsÄkuaÌini] | quejarse, comer (alguna cosa sin ayuda del otro) |
| auani | conejo |
| axamu [ašamu] | horcón |
| axani [ašani] | enviar, mandar |
| axu [ašu] | aquí |
| axuani [ašuani] | acá |
| axuni [ašuni] | venado |
| ch’anakua | juego, deporte |
| ch’anakua uandakua | chiste |
| ch’anani | jugar |
| ch’anarakua | juguete |
| ch’atarani | machucar |
| ch’erapiti | áspero, rasposo |
| ch’éti | cola |
| cha | ustedes |
| chakakua | canoa |
| chanoata | granizo |
| charani | tronar, reventar, hacer explosión |
| charari | reventado, agrietado |
| charhaku [chaÌaku] | criatura, bebé |
| charhapiti [chaÌapiti] | rojo |
| chatani | clavar |
| chekakua | canoa |
| chekámiti | espina |
| chekarhitani [chekaÌitani] | espinarlo |
| cherani | asustar |
| cheremikua | red para pescar |
| chéta | susto, miedo |
| chinini | arrugarse |
| chixunda [chišunda] | liendre |
| chkári | leña, madera |
| chkári uirhipiti [uiÌipiti] | palo |
| chkérani | aflojar |
| chkuanderakua | mentira |
| chkuanderani | mentir |
| chkuanderari | mentiroso |
| chkurhini [chkuÌini] | picar |
| chóchu | langosta |
| choperi | duro, macizo |
| chpíri | lumbre, brasa |
| chpíri etetsï [etetsÄ] | luciérnaga |
| chuparhini [chupaÌini] | chupar |
| chúri | anoche |
| churikua | de noche |
| chútakuarhini [chútakuaÌini] | ahuyentarse |
| chutani | correrlo |
| chutantani | expulsar, corretear |
| chuxani [chušani] | seguirlo |
| echeri | tierra, terreno |
| echerindu | suelo |
| eiakuni | ofrecerle, prometerle |
| eianguni [eia‚guni] | avisar, dar aviso |
| éjpu | cabeza |
| ekuarhu [ekuaÌu] | patio |
| enandi | guayaba |
| eperuni | lazar |
| eraani [eräni] | mirar |
| erakuni | escoger |
| eramarhandikua [eramaÌandikua] | luz |
| eramarhaskutani [eramaÌaskutani] | iluminar, alumbrar |
| eranchini | alzar la vista |
| erandini | amanecer |
| eratsintani | pensar, meditar |
| erhutani [eÌutani] | encender |
| erokani | esperar |
| eroksï [eroksÄ] | comal |
| éskua | ojo |
| etsakuni | desparramar, extender |
| etskuni | prender lumbre |
| exekuarhintani [ešekuaÌintani] | encontrarse, hallarse alguna cosa |
| exeni [ešeni] | ver |
| exentani [ešentani] | hallar, encontrar |
| exerani [ešerani] | enseñar, mostrar |
| i | este |
| iajchakua | almohada |
| iaminduecha | todos |
| iarhatsikata [iaÌatsikata] | orines |
| iarhatsini [iaÌatsini] | orinar |
| iásï [iásÄ] | ahora, hoy |
| iatsistakuarhu [iatsistakuaÌu] | despacio, lento |
| iauakua | hielo |
| iauani | lejos, helar |
| iauarhi [iauaÌi] | metate |
| iauarhukata [iauaÌukata] | adobe |
| ichantskani | acostar (cosa larga) |
| ichapani | acostarlo, acostar |
| ichapini | acostarse |
| icharhuta [ichaÌuta] | canoa de remar |
| ichatiru | tarde |
| ichuki | plano |
| ichupani | tortillar |
| ichuskuni | tortillar |
| ichúskuta | tortilla |
| ietani | mezclar, revolver |
| ijada | ahijada |
| ikiani | enojarse |
| ikiani exeni [ešeni] | odiar |
| ikiata | ira, coraje |
| ikiatapu | ira, coraje |
| ikichakueni jajkuni | ensuciarlo |
| ikichakueni jasï [jasÄ] | bochornoso, feo |
| ikichani | asco (tener) |
| ima | él, aquel |
| imeecha [imëcha] | ellos |
| inchákuni | saquear, penetrar |
| inchani | entrar |
| incharani | hacer entrar, meter |
| incharhini [inchaÌini] | penetrar |
| incharini | adentro |
| inde | ése |
| intsïmperakua [intsÄmperakua] | regalo |
| intsïmpini [intsÄmpini] | regalar |
| intskuni | darle |
| intskuntani | entregarle |
| intspikuarhini [intspikuaÌini] | vender |
| intspini | dar |
| ioantani | llorar a gritos |
| ioarhini [ioaÌini] | llamar |
| iondakuarhu [iondakuaÌu] | tarde |
| iondani | tardar |
| ióntki | hace tiempo |
| ióntki anapu | antiguo |
| iorheatani [ioÌeatani] | regar |
| iórhekua [ióÌekua] | rio, creciente |
| iórhekua sapichu [ióÌekua sapichu] | arroyo, corriente |
| iósti | largo |
| iotati | alto |
| irekani | vivir |
| irépita | cuatro cientos |
| ireta | pueblo |
| ireta k’éri | pueblo grande, ciudad |
| irhandurhakua [iÌanduÌakua] | talón, calcañar |
| irhini [iÌini] | enrollar, envolver |
| irhintani [iÌintani] | envolver por segunda vez |
| ísï [ísÄ] | así |
| isingua [isi‚gua] | armadillo |
| ísku erátani | despreciar |
| ísku jamani | vagar |
| ísku jangua [ja‚gua] | adulterio |
| itsï [itsÄ] | agua |
| itsï atajtsïkuni [itsÄ atajtsÄkuni] | bautizar |
| itsï uerati [itsÄ uerati] | fuente de agua, manantial |
| itsïmakua [itsÄmakua] | agua para beber |
| itsïmani [itsÄmani] | beber |
| itsukua | leche |
| itsukua akuni | mamar |
| itsutani | fumar |
| itukua | sal |
| itukua jatarakua | salero, tobillo |
| itúmiti | salado |
| iuikua | leña |
| iuini | leñar |
| iunuri | curva |
| iurhiri [iuÌiri] | sangre |
| iurhiri tsïtani [iuÌiri tsÄtani] | sangrar |
| iurhitskiri [iuÌitskiri] | soltera, muchacha, jovencita |
| iurhuntani [iuÌuntani] | colar (por segunda vez) |
| iurhuntani [iuÌuntani] | gotear, destilar |
| iurhurani [iuÌurani] | colar |
| iurhuratarakua [iuÌuratarakua] | coladera, colador |
| iurhurukua [iuÌurukua] | catarro |
| iurhutsiti [iuÌutsiti] | flaco |
| iusïrhukua [iusÄÌukua] | catarro |
| ixu [išu] | aquí |
| jaakuarhini [jäkuaÌini] | apurarse |
| jacha | hacha |
| jajchutakua | calzones |
| jájki | mano |
| jájki jimbo atani | pegarle con la mano |
| jájkundini | apestar, tener olor |
| jajkundiri | apestoso |
| jajkuni | embarrar, ensuciar |
| jakajkuni | creer |
| jamani | cocer, andar |
| jandiajku | solo |
| janhanharhini [ja‚a‚aÌini] | obedecer |
| janhaskani [ja‚askani] | entender |
| janhaskua [ja‚askua] | visión |
| janhastakua [ja‚astakua] | explicación |
| janhastani [ja‚astani] | hacer entender |
| janikua | lluvia, nube |
| janintserakua | llovizna |
| jantsiri | pie |
| jantspini | servir |
| jantspiri | sirviente, criada, mozo |
| japonda | laguna, lago |
| jápu | nixtamal |
| japu t’upuri | ceniza |
| jarhaakuni [jaÌäkuni] | agujerar, escoplar |
| jarhaakutarakua [jaÌäkutarakua] | escoplo, formón, broca |
| jarhakuni [jaÌakuni] | excavar |
| jarhani [jaÌani] | estar |
| jarhoajpikua [jaÌoajpikua] | apoyo, ayuda |
| jarhoatani [jaÌoatani] | ayudar |
| jatani | montar |
| jatatsikua | cama |
| jatiri | macizo (de edad) |
| jatirini | edad madura (tener) |
| jatsierani | acabar, terminar |
| jatsikuarhini [jatsikuaÌini] | tener |
| jatsikuni | poner |
| jatsintani | sepultar, plantar |
| jatsirani | echar |
| jauamini | hondo (en agua) |
| jauanhini [jaua‚ini] | hondo |
| jauarakuarhini [jauarakuaÌini] | levantarse |
| jauarani | levantarse |
| jauiri | pelo, cabello |
| jaxiti [jašiti] | sucio |
| jeiaki | ratón |
| jeiaki iuiri | rata |
| jeiapanhintani [jeiapa‚intani] | gustar, agradar |
| jénchekua | temblor |
| jéncheni | temblar |
| jeuetani | revolver, mezclar |
| ji | yo |
| jikikua | hipo |
| jikuani | bañarse |
| jimajkani | entonces |
| jimanga [jima‚ga] | donde |
| jimanga jikuanhajka [jima‚ga jikua‚ajka] | baño |
| jimbanherantani [jimba‚erantani] | renovar |
| jimbanhi [jimba‚i] | nuevo |
| jimbo | por |
| jimini | allí |
| jingoni [ji‚goni] | con |
| jingonikua [ji‚gonikua] | hermana (de mujer a mujer) |
| jini | allá |
| jirejtani | respirar |
| jirikuarhini [jirikuaÌini] | esconderse |
| jirinhani [jiri‚ani] | buscar |
| jirinhantani [jiri‚antani] | buscarlo |
| jiskani | esconderlo |
| jiuakarhini ueráni [jiuakaÌini ueráni] | llorar a gritos |
| jiuakuarhikua [jiuakuaÌikua] | grito |
| jiuakuarhini [jiuakuaÌini] | gritar |
| jiuani | vomitar |
| jiuatsï [jiuatsÄ], ts’amé | coyote |
| jo | sí |
| jokuni | amarrar |
| jonguarhikua [jo‚guaÌikua] | faja |
| jonguarhitini [jo‚guaÌitini] | fajado |
| jorhenani [joÌenani] | saber |
| jorhendani [joÌendani] | enseñar |
| jorhengua [joÌe‚gua] | enseñanza, sabiduría |
| jorhénguarhini [joÌé‚guaÌini] | aprender |
| jorhenguarhiti [joÌe‚guaÌiti] | discípulo |
| jorhentani [joÌentani] | calentarse |
| jorheperani [joÌeperani] | calentarlo |
| jorhepintani [joÌepintani] | calentarse |
| jorhepiti [joÌepiti] | caliente |
| jósku | estrella |
| juajua arhini [aÌini] | ladrar |
| juáni | traer |
| juantsïkuastani [juantsÄkuastani] | darle vuelta, voltear |
| juáta | cerro, monte |
| juatarhu anapu [juataÌu anapu] | silvestre |
| jucha | nosotros |
| jukakuarhini [jukakuaÌini] | ponerse (así mismo) |
| jukari | demasiado |
| jukarini | puesto |
| jukskani | sembrar |
| júkua | tos |
| júni | toser |
| jupajtsïni [jupajtsÄni] | bañarse, lavarse la cabeza |
| jupakata | lavado (ropa) |
| jupakuarhini [jupakuaÌini] | lavarse su ropa |
| jupani | lavar |
| jupikani | agarrar |
| jurajkuni | dejarlo |
| juramuni | ordenar, mandar |
| juramuti | gobernante, jefe, amo |
| juramuti jantspiriri | patrón o amo |
| jurhani [juÌani] | venir |
| jurhiakua [juÌiakua] | de día |
| jurhiata [juÌiata] | el sol |
| jurhiatikua [juÌiatikua] | día |
| jurhijkandani [juÌijkandani] | derecha |
| jurhimberantani [juÌimberantani] | enderezar |
| jurhimbiti [juÌimbiti] | derecho |
| jurhintskua [juÌintskua] | rodilla |
| jurhixakata [juÌišakata] | guisado, frito |
| jurhixani [juÌišani] | guisar, freír |
| juruncha | agachado |
| k’amakuarhini [k'amakuaÌini] | acabarse |
| k’amanharhintskua [k'ama‚aÌintskua] | culpa, pecado |
| k’amatani | acabar, terminar |
| k’amerani | amargar |
| k’ameri | amargoso |
| k’amukua | cántaro |
| k’arhakuarhini [k'aÌakuaÌini] | engañarse |
| k’arhanchini [k'aÌanchini] | suspirar |
| k’arhani [k'aÌani] | engañar |
| k’arhapikua [k'aÌapikua] | engaño |
| k’arhapini [k'aÌapini] | engañar |
| k’arhatani [k'aÌatani] | barrer |
| k’arhichakua [k'aÌichakua] | sed |
| k’arhichani [k'aÌichani] | tener sed |
| k’arhingua [k'aÌi‚gua] | hambre |
| k’arhini [k'aÌini] | secar |
| k’arhirani [k'aÌirani] | secarlo |
| k’arhiri [k'aÌiri] | seco |
| k’arhisï [k'aÌisÄ] | flaco |
| k’auasï [k'auasÄ] | chile |
| k’éri | grande |
| k’éri ambe arhini [aÌini] | glorificar, alabar |
| k’éri janikua | aguacero |
| k’éri ma chpiri | fogata, fogón |
| k’éri xarhintku [šaÌintku] | muy de madrugada |
| k’esï [k'esÄ] | ala |
| k’irhimikua [k'iÌimikua] | cosquillas |
| k’uanhapiti [k'ua‚apiti] | tieso |
| k’uanhaskuntani [k'ua‚askuntani] | regresarlo, devolverlo |
| k’uanhatsintani [k'ua‚atsintani] | regresar, volver |
| k’uanikuni | tirar |
| k’uarani | roncar |
| k’uarapu | alacrán |
| k’uaunchini | aullar |
| k’uengua[k'ue‚gua] | garganta, laringe |
| k’ueramu | ocote, madera resinosa |
| k’uetsaperakua | pesa |
| k’uetsaperani | pesar |
| k’uetsapiti | pesado |
| k’uikirhini [k'uikiÌini] | azotar |
| k’uikirhitarakua [k'uikiÌitarakua] | látigo, chicote |
| k’uikuarhini [k'uikuaÌini] | dormirse |
| k’uimuni | chiflar, silbar |
| k’uinchikua | fiesta |
| k’uinhchakua [k'ui‚chakua] | sueño |
| k’uíni | dormir |
| k’uirakua | petate |
| k’uiriperani | criarlo |
| k’uiripini | crecer |
| k’uiripita | carne |
| k’uiripu | persona, gente |
| k’uitsiki | zorrillo |
| k’umanchikua | casa, morada |
| k’umanda | sombra |
| k’umbunharhikua [k'umbu‚aÌikua] | cachete |
| k’umsta | loma chica |
| k’uratsikua | vergüenza |
| k’urhanguarhini [k'uÌa‚guaÌini] | preguntar |
| k’urhú [k'uÌú] | codorniz |
| k’utitsini | inclinarse, agacharse |
| ka | y |
| kachukuni | cortar, trozar |
| kajtsïkua [kajtsÄkua] | sombrero |
| kakatsï [kakatsÄ] | chachalaca |
| kamajchakuni | abrazar en el cuello |
| kamanharhini [kama‚aÌini] | abrazar |
| kamapakuni | abrazar en la cintura |
| kamata | atole |
| kamatsïta [kamatsÄta] | sesos |
| kambanu | campana |
| kándi | sordo |
| kanguarhinhani [ka‚guaÌi‚ani] | nacer |
| kanguarhinhantani [ka‚guaÌi‚antani] | renacer |
| kánharhikua [ká‚aÌikua] | máscara, cara |
| káni | cuándo |
| kanikua | mucho, bastante |
| kanindi, kanimu | cesto, canasta |
| kantsperata | deuda |
| kantspini | deber |
| kapindikua | obscuridad |
| kapindini | obscuro, obscurecer |
| kapindu | en lo obscuro |
| karakata | escrito, escritura |
| karakata jajki jimbo | manuscrito |
| karáni | escribir |
| kárani | volar |
| karári | escritor |
| karhajpini [kaÌajpini] | hinchar |
| karhakua [kaÌakua] | arriba |
| karhamakua [kaÌamakua] | subida, cuesta arriba |
| karhamani [kaÌamani] | subir |
| karharani [kaÌarani] | ascender, subir |
| karhasï [kaÌasÄ] | gusano, tejocote |
| k'arhíntani | secarse |
| karichi | borrego |
| karukuni | romper |
| katamba | lengua |
| katsarhikata [katsaÌikata] | mordido |
| katsarhini [katsaÌini] | morder |
| katsikuni | prensar, apretar |
| kauaru | barranca |
| kauicha | borracho |
| kauini | emborracharse |
| kaxumbini [kašumbini] | manso, humilde |
| kaxurhakua [kašuÌakua] | ala |
| kekua | escalera |
| k'éni | crecer |
| késtakuni | apartarse, quitarse |
| kestatani, kenditani | quitarlo |
| ketsikua | abajo |
| ketsimakua | bajada |
| ketsini | bajar |
| kojti | ancho |
| kóki | sapo |
| komarhikua [komaÌikua] | oración |
| komarhini [komaÌini] | adorar, orar, pedir |
| kómu nitamakua | miseria |
| kómu nitamani | ser pobre |
| kóntperata | gracia |
| kuájchakuni | librar |
| kuajpini | defender |
| kuajpintani | salvar, defender, librar |
| kuakarani | mojar |
| kuakari | mojado |
| kuanhasï [kua‚asÄ] | rana |
| kuanini | pedir prestado |
| kuanitani | prestar |
| kuanitkuarhini [kuanitkuaÌini] | dar prestado |
| kuaraki | ardilla |
| kuarasï [kuarasÄ] | pato |
| kuarhaakuni [kuaÌäkuni] | convencerlo |
| kuarhakuni [kuaÌakuni] | quebrar |
| kuarhukpiti [kuaÌukpiti] | ladrón |
| kuarhukuni [kuaÌukuni] | atajar, robarle |
| kuaroxikua [kuarošikua] | viruela |
| kuatapiti | blandito |
| kuatarani | cansarse |
| kuáti | gemelo |
| kuatsita | excremento |
| kúchi | puerco |
| kuechenda | saliva |
| kuenarhini [kuenaÌini] | lamer |
| kuenta úni | contar |
| kuenta úri | contador |
| kueraakata [kueräkata] | criatura |
| kueratani | faltar, desatar |
| kuinguisï [kui‚guisÄ] | codo |
| kuiparhakua [kuipaÌakua] | carga |
| kuiparhani [kuipaÌani] | cargar |
| kuiparhatani [kuipaÌatani] | cargar a otro (en la espalda) |
| kuixurhini [kuišuÌini] | arrodillarse |
| kúmu | tuza |
| kunajkani | tragar |
| kunguarhini [ku‚guaÌini] | juntarse |
| kunguarhintani [ku‚guaÌintani] | juntarse por segunda vez |
| kuntani | encontrarlo |
| kupanda | aguacate |
| kuparhatani [kupaÌatani] | agregar |
| kúpu | zancudo |
| kurhajkuarhini [kuÌajkuaÌini] | pedir |
| kurhandini [kuÌandini] | oír, escuchar, entender |
| kurhanguni [kuÌa‚guni] | entender, comprender |
| kurhini [kuÌini] | quemarse |
| kurhirakua [kuÌirakua] | cal |
| kurhirani [kuÌirani] | quemar |
| kurhitani [kuÌitani] | agregar, juntar |
| kurhitsi [kuÌitsi] | zopilote |
| kurhutani [kuÌutani] | agregar |
| kurucha | pescado |
| kurucha p’imani | pescar |
| kuruku | guajolote |
| kuskani | sonar |
| kustakua | instrumento de música |
| kustani | tocar |
| kutsari | arena |
| kútsï [kútsÄ] | mes, hembra |
| kutsïkua [kutsÄkua] | oreja, oído |
| kutsïmiti [kutsÄmiti] | vieja |
| kútsïti [kútsÄti] | hembra |
| kutukua | coyuntura, juntura |
| kuturani | añadir, unir |
| ma iojkurhakua [ma iojkuÌakua] | una cuarta |
| maechakua | uno |
| manamani | batir |
| manamatarakua | batidor |
| manatakata | batirle, moverle |
| manatakuni | batirle, moverle |
| manatani | mover, menear |
| marhoani [maÌoani] | servir |
| máru | algunos |
| mátakata | pegado |
| matakuni | pegar |
| máteru | otro |
| matirhini [matiÌini] | pellizcar |
| media | dinero |
| meiampikua | pago |
| meremerejkuni | brillar |
| miani | acordarse |
| miiuni | contar, conocer |
| miiuri | contador |
| mikani | tapar, cerrar |
| míkua | tapón |
| minhani [mi‚ani] | encerrar |
| mintsikani | tener fe, confiar |
| mintsikuarhini [mintsikuaÌini] | descansar, reposar |
| mintsinharhikueni [mintsi‚aÌikueni] | ser fiel |
| mintsita | corazón |
| mintsita jatsikuntani | alentar, animar, consolar |
| mirikuarhini [mirikuaÌini] | perder el sentido, olvidarse de alguna cosa |
| misiri | chispas de lumbre |
| misitu | gato |
| miskuarhita [miskuaÌita] | tristeza |
| mítakua | llave |
| mitakuarhini [mitakuaÌini] | abrirse |
| mitani | abrir |
| mitini | conocer, saber |
| moantani | arrepentirse |
| mójtakuni | cambiar |
| móndani | vaciar |
| mónharhi [mó‚aÌi] | rabioso |
| moskuni | cambiarlo de lugar, mudar |
| motsini | mudarse |
| murutani | arrancar |
| na xani [šani] | ¿cuánto? |
| naandi [nändi] | madre |
| naandi k’eri [nändi k'eri] | abuela |
| nakinterku | cualquiera |
| nana kutsï [kutsÄ] | luna |
| nanaka sapichu | niña |
| naní | ¿dónde? |
| nanina | ¿cómo? |
| nanita | abuela |
| ne | ¿quién? |
| niarani | llegar |
| ninirani | madurar, cocer |
| niniri | cocido, maduro |
| nipiri | grillo |
| nirani | ir |
| nitamani | de paso, pasar |
| no iostarha [no iostaÌa] | chaparro |
| no iósti | corto |
| no káni ambakiti | corriente |
| no kosti | angosto |
| no ma | ni uno, ninguno |
| no méni | nunca |
| no nema | nadie |
| no sési | mal |
| no sési jásï [no sési jásÄ] | feo |
| no sési jásï ukua [no sési jásÄ ukua] | iniquidad, maldad |
| no sési úri | impío |
| nombe | nada |
| nombe jatani | vacío |
| nombe jauiri jukari | calvo, pelón |
| nombeerantani [nombërantani] | borrar, deshacer |
| nótki | todavía no |
| nunuxi [nunuši] | mudo |
| orhemani [oÌemani] | adelantarse |
| orhepani [oÌepani] | adelantarse, adelante |
| p’akchakuni | empujar |
| p’amekua | dolor, dolencia |
| p’amenchakua | enfermedad |
| p’amenchati | enfermo |
| p’amojkperakua | misericordia |
| p’amondakuarhini [p'amondakuaÌini] | lamentar |
| p’angua [p'a‚gua] | escoba |
| p’angua sapichu [p'a‚gua sapichu] | escoba chica |
| p’arhajtsïkuni [p'aÌajtsÄkuni] | torcer hilo |
| p’arhini [p'aÌini] | tocar |
| p’atamu | carrizo |
| p’ikuarherani [p'ikuaÌerani] | sentir |
| p’ikukua | aguja |
| p’ikuni | cortar |
| p’ikúntani | cosechar |
| p’imutantani | salvar |
| p’imutantskuarhini [p'imutantskuaÌini] | salvarse |
| p’imutantspiti | salvador |
| p’indintani | cicatrizar |
| p’indiri | cicatriz |
| p’irani | recibir, tomar, quitarse |
| p’itajkuarhini [p'itajkuaÌini] | citar |
| p’itani | sacar |
| p’orhe [p'oÌe] | indio |
| p’orhembini [p'oÌembini] | visitar |
| p’orhota [p'oÌota] | fosa, agujero |
| p’ukukua | gordura, grasa |
| p’ukuni | engordar |
| p’ukuri | gordo, pino |
| p’úmu | palma |
| p’undanchatakua | corva |
| p’unguari [p'u‚guari] | pluma de ave |
| p’unitani | soplar |
| pakarani | quedarse, sobrar |
| pambini | acompañar |
| pampiri | compañero |
| pándi | sordo |
| páni | llevar, tener diarrea |
| pántani | acarrear, llevar a su lugar |
| parakata | mariposa |
| parhakpini [paÌakpini] | mundo |
| parhangua [paÌa‚gua] | fogón |
| parhantsï [paÌantsÄ] | clavo |
| pasïri [pasÄri] | pellejo |
| patakuarhini [patakuaÌini] | apagarse |
| patani | apagar |
| patsajtsïni [patsajtsÄni] | aprender |
| patsani | guardar |
| patsïntsï [patsÄntsÄ] | calvo, pelón |
| pauani | mañana |
| penchumikua | boca |
| perejkuni | voltear |
| perentsï jukua [perentsÄ jukua] | tosferina |
| petani | sacar |
| petantani | expulsar |
| pexu kua [pešu kua] | espalda |
| piani | comprar |
| piiuni | desgranar |
| pimbinhasï [pimbi‚asÄ] | limpio, santo |
| pimbinhaxikua [pimbi‚ašikua] | santidad |
| pimbinhaxiti [pimbi‚ašiti] | santo |
| pímu | palma |
| pinandikua | paz, calma |
| pinandini | estar silencio |
| pindani | espiar |
| píntsï, píntsïta [píntsÄ, píntsÄta] | espiga de maíz |
| pípi jemba | hermano |
| pirekua | canción |
| pirenchi | hermana (del hombre) |
| pireni | cantar |
| pireri | cantador |
| pirirantani | adornar |
| piritakua | relámpago, rayo |
| piritani | relampaguear |
| piruakua | hilo |
| piruani | hilar |
| pitsijkuni | caérsele de la mano |
| pitsïnduni [pitsÄnduni] | resbalarse |
| pixini [pišini] | ampollar |
| porhechi [poÌechi] | olla |
| puatspintani | perdonar |
| puátspintsti | perdonador |
| pucharani | machucar, aplastar |
| puchurku | tierno |
| purhú [puÌú] | calabaza |
| puruani | hervir |
| puruata | espuma |
| putimukua | beso |
| putimukuni | besar |
| rengestï [re‚gestÄ] | cojo |
| sáni | algo, un poco |
| sánititu | muy poquito |
| sapichu | chico |
| sarhiperani [saÌiperani] | agriar, leudar |
| sarochani | ronco (estar) |
| seperi | polilla |
| sési | bien |
| sési arhikuarhini [aÌikuaÌini] | alabarse, tener bonito nombre |
| sési jásï [jasÄ] | bonito, hermoso |
| sési jatsintani | acomodar bien, componer |
| sési jimbo | de verdad, verdadero |
| sïkuami [sÄkuami] | hechicero, brujo |
| sïkuamikua [sÄkuamikua] | hechicería, brujería |
| sïkuapu [sÄkuapu] | araña |
| sïkuiri [sÄkuiri] | piel, cuero |
| sïkuitani [sÄkuitani] | pelar |
| sïndari [sÄndari] | reata |
| sïnduni [sÄnduni] | espeso (estar) |
| sïndurani [sÄndurani] | espesar |
| sïni [sÄni] | diente |
| sïni xexarakua [sÄni šešarakua] | muela |
| sïpakuarhini [sÄpakuaÌini] | huir |
| sïpani [sÄpani] | robar |
| sïpatani [sÄpatani] | traicionar |
| sïpatspini [sÄpatspini] | robar |
| sïpatspiri [sÄpatspiri] | ladrón |
| sïpiani [sÄpiani] | apestar |
| sïpiari [sÄpiari] | apestoso |
| sïpiata [sÄpiata] | medicina |
| sïpiata jatsikuni [sÄpiata jatsikuni] | curar |
| sïpiruni [sÄpiruni] | oler |
| sïraata [sÄräta] | humo |
| sïranda [sÄranda] | papel |
| sïranda arhini [sÄranda aÌini] | leer |
| sïrangua [sÄra‚gua] | raíz |
| sïrijtakua [sÄrijtakua] | nagua, vestido |
| sïrikuni [sÄrikuni] | coser |
| sïrpiri [sÄrpiri] | rayo |
| sïruki [sÄruki] | hormiga |
| sïruki sapichu [sÄruki sapichu] | hormiguita |
| sïruri [sÄruri] | uva, bejuco |
| sïturhi [sÄtuÌi] | tripa, estómago, barriga |
| sïuamani [sÄuamani] | ahumarse |
| sïuangua [sÄua‚gua] | cuerno |
| sïuangua jimbo atani [sÄua‚gua jimbo atani] | cornear |
| sïuari [sÄuari] | sucio |
| sïuini [sÄuini] | remolino |
| sununda | lana, de lana |
| sutupu | bolsa de pita, morral |
| sutupu sapichu | bolsa de pita chica |
| t’epani | regar |
| t’ireni | comer |
| t’u | tú |
| t’uatani | escupir |
| t’upuntsï [t'upuntsÄ] | canudo |
| t’upuri | polvo |
| t’urhari [t'uÌari] | jilote |
| t’uruntskani | empinar |
| taa [tä] | casa |
| taati [täti] | padre |
| taati k’eri [täti k'eri] | abuelo |
| takusï [takusÄ] | tela, trapo, ropa viejo |
| takusï úni [takusÄ úni] | remendar |
| tamapu | viejo |
| tambonharhini [tambo‚aÌini] | derrumbar |
| t'ámu | cuatro |
| tanantsï [tanantsÄ] | tábano |
| tanhaparhakuni [ta‚apaÌakuni] | atrancar |
| tarharani [taÌarani] | levantar, alzar |
| tarhemu [taÌemu] | sauce |
| tarheni [taÌeni] | arar |
| tarheta [taÌeta] | milpa |
| tarhiani [taÌiani] | hacer aire |
| tarhiata [taÌiata] | aire, viento |
| tarhiata jatsirani [taÌiata jatsirani] | inflar |
| tata | señor |
| tataka | muchacho |
| tataka sapichu | niño |
| tatíta | abuelo |
| tatsikua | después |
| tauasï [tauasÄ] | hígado |
| taxindi [tašindi] | sordo |
| taxinharhi [taši‚aÌi] | ciego, tuerto |
| teiarhini [teiaÌini] | lastimar |
| téjki | uña |
| tekaantani [tekäntani] | aguantar, sufrir |
| tekaantskua [tekäntskua] | paciencia |
| tekarakua | ángaro, cincel |
| tekarhini [tekaÌini] | carpintear, cincelar |
| teksarhutani [teksaÌutani] | tropezar |
| tékua | miel, dulce |
| témba | esposa |
| tembini | diez |
| tembucha | novio |
| tembuchakua | casamiento |
| tembuchani | casarse (hombre) |
| tembunhani [tembu‚ani] | casarse (mujer) |
| teni | olote |
| téni | estar dulce |
| t'énkt'enktsïni [t'é‚kt'e‚ktsÄni] | cabacear |
| tepari | grueso, gordo |
| tepeni | tejer |
| térani | endulzar |
| terekua | hongo |
| terekuarhikua [terekuaÌikua] | risa |
| terekuarhini [terekuaÌini] | reír |
| tereni | podrirse |
| teretsikua | tifoidea |
| téri | dulce |
| terojkani | medio, mitad |
| terojkani churikua | medianoche |
| teronukua | patio |
| teroxutini [terošutini] | mediodía |
| texarhini [tešaÌini] | picar |
| tiamu | fierro, hierro |
| tikuilichi | lagartija |
| tinakua | calentura |
| tíndi | mosca |
| tinguixurhini [ti‚guišuÌini] | arrodillarse |
| tinharakua [ti‚arakua] | calentura |
| tiosta | templo, iglesia |
| tirhindikua [tiÌindikua] | arete |
| tirhipani [tiÌipani] | colgar |
| tiriapu | elote |
| tisïki [tisÄki] | velludo, peludo |
| tisïmikua [tisÄmikua] | bigote, barba |
| tisïmikua jukari [tisÄmikua jukari] | barbón, barbudo |
| tisïrhikuarhiti [tisÄÌikuaÌiti] | velludo, peludo |
| tixatani [tišatani] | prender lumbre |
| toma chixukua [chišukua] | tomate |
| ts’amé | coyote |
| ts’auapiti | delgado |
| ts’éjkuni | probar, calar |
| ts’emuni | probar el sabor |
| ts’eritani | medir |
| ts’eritarakua | medidor, medida |
| ts’irakua | lombriz |
| ts’irapini | estar frío |
| ts’irapintani | enfriarse, refrescarse |
| ts’irari | frío |
| tsajpani | tostar |
| tsakapindu | pedregal |
| tsakapu | piedra |
| tsánda | sol |
| tsandini | hacer calor |
| tsanguanhini [tsa‚gua‚ini] | palpitar |
| tsanguarani [tsa‚guarani] | brincar |
| tsanharhikua [tsa‚aÌikua] | sueño |
| tsanharhini [tsa‚aÌini] | soñar |
| tsápki | gavilán |
| tsarhantani [tsaÌantani] | colar |
| tsarharakua [tsaÌarakua] | cedazo, cernidor |
| tsepuni | picar |
| tserhukua [tseÌukua] | frente |
| tsikakuarhini [tsikakuaÌini] | doblarse |
| tsikákuni | doblar |
| tsikata | gallina |
| tsikata jatakua | gallinero |
| tsïkiata [tsÄkiata] | cesto |
| tsikini | brotar |
| tsikintani | brotar, retoñar |
| tsikintsti | retoño |
| tsimani | dos |
| tsinapini | curar |
| tsïnchini [tsÄnchini] | tirarse, perderse |
| tsïndi [tsÄndi] | viuda, viudo |
| tsinharhini [tsi‚aÌini] | despertarse |
| tsintani | resucitar, revivir |
| tsïntsïkata [tsÄntsÄkata] | muro, pared |
| tsïntsïri sïnicheri [tsÄntsÄri sÄnicheri] | encía |
| tsintskua | resurrección |
| tsípa | mañana |
| tsïpambiti [tsÄpambiti] | amarillo |
| tsipikua | vida |
| tsipikuarhini [tsipikuaÌini] | alegrarse, divertirse |
| tsipini | estar alegre |
| tsípiti | crudo, vivo |
| tsïreri [tsÄreri] | masa, harina |
| tsíri | pulga, maíz |
| tsirintsirijkuni | temblar |
| tsïtani [tsÄtani] | tirar, perder |
| tsítantani | resucitar a otro |
| tsitárani | exprimir |
| tsïtsïki [tsÄtsÄki] | flor |
| tsïtsïsï [tsÄtsÄsÄ] | avispa |
| tskandini | resbaloso |
| tskanduni | resbalarse |
| tskijkurha [tskijkuÌa] | miserable, avaro |
| tsúkua | estornudo |
| tsúmba | pestaña |
| tsumindi | esquina |
| tsúni | estornudar |
| tsúntsu | olla |
| tsuntsu ióndera | jarra |
| tsuparhini [tsupaÌini] | chupar |
| tsurumbini | zarza |
| tukuru | tecolote |
| tumbi | soltero, joven, mancebo |
| tumina | dinero |
| túpu | ombligo |
| turhikata [tuÌikata] | garrapata |
| turhipiti [tuÌipiti] | negro |
| turhiri [tuÌiri] | brasa, carbón |
| tuskuni | enterrar |
| uacharhitakua [uachaÌitakua] | sarampión |
| uájpa | hijo |
| uakasï [uakasÄ] | buey |
| uámba | marido, esposo |
| uanaakurhani [uanäkuÌani] | pasearse |
| uanákuni | cruzar |
| uandajpani | saludar, hablarle |
| uandajtsïkpini [uandajtsÄkpini] | predicar |
| uandakua | palabra |
| uandakuntani | acusarlo, descubrirle un secreto a una persona |
| uandanhiakuarhini [uanda‚iakuaÌini] | afligirse |
| uandanhiata [uanda‚iata] | tristeza |
| uandani | hablar |
| uandantani | avisar |
| uandantskua | historia |
| uandanuntani | despedirse |
| uandari | hablador |
| uandatsikuarhini [uandatsikuaÌini] | rezar |
| uandauandamiti | persona que platica mucho |
| uándikpiti | homicida |
| uandikuni | matar |
| uandikuti | matador |
| uandontskuarhini [uandontskuaÌini] | platicar |
| uandontskuarhita [uandontskuaÌita] | plática |
| uanhamukuni [ua‚amukuni] | orilla |
| uánikua | muchos |
| uanojtakuni | rebasar |
| uanokuni | cruzar |
| uaparhikua [uapaÌikua] | cedro |
| uarhamukuni [uaÌamukuni] | afilar |
| uarhani [uaÌani] | bailar |
| uarhasï [uaÌasÄ] | camote |
| uarhiiti [uaÌiiti] | mujer |
| uarhikua [uaÌikua] | muerte |
| uarhini [uaÌini] | morir |
| uarhiperakua [uaÌiperakua] | pelea, guerra |
| uarhipini [uaÌipini] | pelear |
| uarhiri [uaÌiri] | muerto, cadáver |
| uarhokua [uaÌokua] | red para pescar |
| uarhoni [uaÌoni] | pescar |
| uarotani | sacudir, rozar |
| uasïsï [uasÄsÄ] | murciélago |
| uatsotakua | cerca de madera |
| uatsotani | cercar |
| uauapu | abeja |
| uauapu k’eri | abeja grande, abejón |
| uauarhini [uauaÌini] | sacudir |
| uaxakani [uašakani] | sentarse |
| uaxantsïkua sapichu [uašantsÄkua sapichu] | banquito |
| uaxantsïkua[uašantsÄkua] | silla, asiento, banco |
| ueenakuarhu [uënakuaÌu] | principio |
| ueénani [uënani] | principiar |
| ueenani anapu [uënani anapu] | primero |
| ueerani [uërani] | salir a un viaje |
| uekajchakua | collar de mujer |
| uekamini | caer en el agua |
| uekani | querer |
| uekorhini [uekoÌini] | caer |
| uekperakua | amor |
| uekpini | amar |
| uekuá | lágrima |
| uembini | querer mucho a una persona |
| uéramani | en la salida, en la orilla de un pueblo |
| uerandu jupindi | huérfano |
| ueráni | llorar |
| uérani | salir de la casa |
| uexurhini [uešuÌini] | año |
| uíchu | perro |
| uikixkandani [uikiškandani] | izquierda |
| uinani | recio |
| uinatani | envolver |
| uinhamarhini [ui‚amaÌini] | exigir |
| uinhapikua [ui‚apikua] | poder, fuerza |
| uinhapini [ui‚apini] | fuerte, tener fuerza |
| uinhapiti [ui‚apiti] | fuerte |
| uiniarhani [uiniaÌani] | llenarse en el estómago |
| uinirani | llenar |
| uiniri | lleno |
| uiramu | laja |
| uirhijpini [uiÌijpini] | rodar |
| uirhipiti [uiÌipiti] | redondo |
| uiriani | correr |
| uiriari | corredor, persona que corre |
| uiriatani | hacer correr, corretear |
| uirikani | asar |
| uitsakua | zacate |
| uitsindikua | ayer |
| uitsindikua chuskuni | anteayer |
| uixujtsïtakua [uišujtsÄtakua] | peine |
| ujchakurani | bendecir |
| úkua | trabajo, obra, quehacer |
| ukua enga enkargarinhaka [ukua e‚ga e‚kargiri‚aka] | ministerio |
| úkuri | tlacuache |
| umirhukuni [umiÌukuni] | ahogarlo |
| umirhuni [umiÌui] | ahogarse |
| úni | hueso, hacer, poder |
| untani | armar, componer |
| untskantani | adornar |
| upaskuni | sumirlo, hundirlo |
| úrakua | utensilio |
| uraperantani | blanquearlo |
| urapiti | blanco |
| urhani [uÌani] | jícara |
| urhi [uÌi] | nariz |
| úrhuata [uÌuata] | zapote |
| urhukata [uÌukata] | molido |
| urhuni [uÌuni] | moler |
| urhuri [uÌuri] | molendero |
| utasï [utasÄ] | todavía |
| utuksï [utuksÄ] | concha, caracol |
| uxuta [ušuta] | llaga |
| xakuá [šakuá] | quelite |
| xanharani [ša‚arani] | caminar, andar |
| xanharapani [ša‚arapani] | caminando |
| xanharu [ša‚aru] | camino, calle |
| xanirani [šanirani] | marchitar |
| xanirani [šanirani] | marchitarlo |
| xanoata [šanoata] | granizo |
| xapó [šapó] | jabón |
| xaramita [šaramita] | bofe, pulmón |
| xarhantani [šaÌantani] | aparecer |
| xarhatani [šaÌatani] | mostrar, hacer aparecer |
| xarhiani [šaÌiani] | nadar |
| xárhini [šáÌini] | temprano |
| xarhiperani [šaÌiperani] | agriar, leudar |
| xarhipini [šaÌipini] | agrio (ponerse) |
| xarhipiti [šaÌipiti] | agrio |
| xarhisï [šaÌisÄ] | rata |
| xatini [šatini] | tarde |
| xenchákuarhini [šenchákuaÌini] | gatear |
| xengua [še‚gua] | capulín |
| xepiti [šepiti] | perezoso, flojo |
| xerentani [šerentani] | descomponer, derribar |
| xeretani [šeretani] | alborotar |
| xexakua [šešakua] | chicle |
| xexani [šešani] | masticar |
| xirhimikua [šiÌimikua] | cosquillas |
| xukani [šukani] | regañar |
| xukuparhakua [šukupaÌakua] | ropa |
| xukuparhakua p’irani [šukupaÌakua p'irani] | desnudarse |
| xukuparhantani [šukupaÌantani] | vestirse |
| xúmu [šumu] | neblina |
| xunhanda [šu‚anda] | resina |
| xunhanda k’uajtsïtakua [šu‚anda k'uajtsÄtakua] | copal |
| xurhata [šuÌata] | algodón |
| xurhijki [šuÌijki] | curandero |
| xuxumarhata [šušumaÌata] | rocío |
Maxwell Lathrop, lingüista que vivió entre los purépecha de Michoacán, aprendió su idioma y en 1973 publicó el Vocabulario del Idioma Tarasco. Fuente: VOCABULARIO DEL IDIOMA PURÉPECHA |
La lengua purépecha se habla en el estado de Michoacán, México. Es considerada una lengua aislada, sin relación con otras mesoamericanas.
Existen variantes dialectales según su localización: Lacustre, Central, Serrana, Ciénaga, que mantienen un elevado grado de comprensibilidad.
El orden más común de la gramática es: Sujeto-Objeto-Verbo. Palabras largas, conteniendo muchos sufijos e incluso más de una raíz, son habituales. Las vocales que se encuentran al final de las palabras muchas veces son sordas o se omiten totalmente.
Según el censo general de población y vivienda del año 2000, existían 121.409 hablantes purépechas, de los cuales 109.361 se encontraban en el estado de Michoacán.
|